آشنایی با رنگ و رنگرزی
درجه بندی رنگ ها:
1) رنگ های درجه یک (اولیه ) یا اصلی:
رنگهای آبی ،قرمز و زرد جزء این دسته می باشد.
2) رنگهای درجه دو:
شامل رنگهایی هستند که از ترکیب رنگهای اولیه و ثانویه بدست می آید.
3) رنگهای درجه سه :
شامل رنگهایی هستند که از تقسیم بتدی رنگها به 2دسته رنگهای گرم و سرد تقسیم می شوند. رنگها چه گرم و چه سرد ،سیر یا روشن می باشند که به رنگهای روشن ، رنگ های ملایم و به رنگ های سیر، رنگ های تند گفته می شود.
هنرمندان ما بیشتر از رنگهای ملایم استفاده می نموده اند و از بکارگیری رنگ های تند پرهیز می کرده اند. بیشتر به هماهنگی نقش و رنگ التفات داشته اند.
امروزه علاوه بر سلیقه هنرمند طراح و بافنده، تقاضای بازار نیز در نظر گرفته می شود و با توجه به آن ، رنگها انتخاب می شوند.
انواع رنگ های مورد مصرف در قالیبافی :
از نظر منشا رنگها به دو دسته رنگهای طبیعی و رنگ های مصنوعی تقسیم می شوند.
رنگهای طبیعی : به رنگ هایی گفته می شود که منشا گیاهی ، جانوری و فلزی دارند و رنگزی با آنها به زمان، دقت و مهارت زیادی نیاز دارد.
رنگهای مصنوعی: به رنگهایی گفته می شود که از مواد شیمیایی و مصنوعی تهیه می شود و به 2 دسته رنگهای کرمی تقسیم می شوند:
1) رنگهای جوهری یا آنیلینی یا رنگهای فرار:
این گروه از رنگها نامرغوب بوده و در مقابل شستشو و نور فرسوده شده و ثبات خود را از ذست می دهدو به دلیل کم ثباتی خطری جدی برای فرش ایران است که مصرف آنها باید ممنوع شود ولی به دلایلی چون ارزانی، جذابیت ابتدایی، سهل الوصول بودن، صرف زمان کم برای رنگرزی و عدم آگاهی از مزایای رنگ طبیعی مورد استقبال زیادی قرار گرفتند.
2) رنگهای کرومی یا دندانه ای :
گروهی از رنگهای مصنوعی هستند و چون از دانه کروم (بیکرومات پتاسیم ) برای ثبات و شفافیت رنگهای حاصله از آن استفاده می شود و به آنه رنگهای کرومی نیز می گویند.استفاده از این رنگها شبه رنگهای طبیعی است و در مقابل شستشو و نور از ثبات خوبی برخوردار هستند.این رنگها در قالی نو جلوه ای تند و در قالی کهنه کدر و پژمرده می شوند.
رنگ های طبیعی :
رنگهای طبیعی به 3گروه رنگهای گیاهی ، جانوری و فلزی تقسیم می شوند.
_ مواد رنگرزی گیاهی:
1) روناس(روغناس): گیاهی است که در بیشتر نواحی بصورت خودرو می روید و در سالهای اخیر در کرمان، یزد و مازندران کشت می شود. ماده رنگی از ریشه آن به دست می آید که ریشه آن کلفت، گوشتی و به رنگ سرخ می باشد.نام ماده رنگی آن آلیزارین می باشد.روناس بین سن 3-7 سالگی حداکثر رنگ دهی را دارد که از روناس 3 ساله آجری و از روناس 7 ساله قرمز تیره حاصل می شود و به عبارتی قدرت رنگی ریشه روناس را از زمین بیرون می آورند، آنرا خشک و آسیاب می نمایند و بصورت گرد در می آورندو برای رنگرزی استفاده می کنند
2) پوست گردو: گردودرختی است بزرگ و دارای چوب بسیار محکم می باشد. از پوست سبز رنگ میوه این گیاه برای رنگرزی استفاده می شود. به این صورت که به محض رسیدن میوه آن را جدا کرده و خشک می نمایند و برای رنگرزی مورد استفاده قرار می دهند .این پوست به تنهایی با نسبتهای مشخص رنگهای کرم ، شتری و قهوه ای می دهد و در ترکیب با موادی چون زاج یاه، می توان از آن رنگ سیاه بدست آورد و در ترکیب با سولفات آهن ، خاکستری و مشکی می دهد.
3) برگ مو : از برگ مو رنگ زرد بدست می آید.همچنین از مواد اولیه برای بدست آوردن رنگهای چمنی، سبز و زرد لیمویی نیز می باشد.
4) پوست انار: ماده رنگی آن زرد تیره مایل به قهوه ای می باشد.برای تهیه رنگهای خاکستری، مشکی ، زرد، زرد نارنجی، کرم و موشی از آن استفاده می کنند.
5) بقم: چوب درختی است بلند و سرخ رنگ ، که از رنگ سرخ آن استفاده می شود. ماده رنگی این گیاه هماتین است و از آن رنگ سرخی می گیرند که برای رنگرزی پشم و ابریشم استفاده می شود. برای تهیه رنگ های بنفش و سرخ بکار می رود.
6) بز غنج: پوست نوعی پسته کوهی است که چون تانن زیادی دارد به عنوان دندانه برای ثابت نمودن رنگ قرمز از دانه آن استفاده می شود.البته برای تهیه رنگ خاکستری و مشکی نیز از آن استفاده می کنند.
7) جفت: به پوست زیرین درخت بلوط گفته می شود که پوست آن سرشار از مواد مازوجی می باشد.از مواد اولیه برای تهیه رنگهای زرد ، شتری و قهوه ای استفاده می شود.
8) نیل (لاجوردی ): در مناطق گرمسیری مثل جنوب کشور و بلوچستان می روید و از مواد اولیه برای تهیه رنگهای آبی و رنگهایی مثل سبز، سرمه ای ، مله ای و موشی می باشد و بهترین زمان بدست آوردن رنگ از آن، سال اول کاشت آن است و قسمت اصلی رنگ از برگ های آن به دست می آید . امروزه رنگ های نیلی را از نیل شیمیایی یا صنعتی جایگزین بدست می آورند.
9) زعفران: این گیاه در قائنات، تربت، کاشمر و اصطهبانات کشت می شود و تاز آن رنگ زرد به دست می آید .لکن به جهت گرانی این ماده کمتر در رنگرزی مصرف می شود.
10) توت سیاه : از مواد اولیه برای بدست آوردن رنگ های بنفش و قرمز می باشد.
11) کاه: از آن برای بدست آوردن رنگ زرد استفاده می شود.
12) گندل: این گیاه در مناطق مرکزی و بویژه بختیاری می روید و از آن برای تهیه رنگ زرد روشن استفاده می شود.
13) سماق: این گیاه که مصرف خوراکی نیز دارد، دارای مقدار زیادی مواد مازوجی می باشد و از آن برای بدست آوردن رنگ های خرمایی تا قهوه ای استفاده می شود و در اختلاط با سولفات آهن رنگ بنفش تیره دمایل به قهوه ای می دهد.
14) وسمه: از مواد اولیه برای تهیه رنگ آبی می باشد که ماده رنگی از برگ آن بدست می آید.
15) گلرنگ: ماده رنگی در گل آن موجود است و ماده اولیه برای تهیه زرد مایل به سرخ است .
16) آلبالو: از میوه درخت آلبالو جهت بدست آوردن رنگ قرمز استفاده می شود.
17) اسپرک: یکی از بهترین مواد رنگرزی که برای تهیه رنگ زرد استفاده می شود و بصورت خودرو می روید.گلهای اسپرک بیشترین رنگ و ریشه آن کمترین ماده رنگی را دارا می باشد.
_ مواد رنگرزی جانوری :
قرمزدانه: حشره ای شبیه کفش دوزک که بر روی درختان خانواده انجیر زندگی می کند. این حشره ماده صمغ مانندی ترشح می کند که شاخه و حشره ها را فرا می گیردو سخت شود. سپس صمغ و حشره را از درخت جدا کرده وو حشره داخل آن را با موادی چون آب جوش گرد گچ خفه می کنند. آنگاه حشره های مرده را خشک کرده و می کوبند و از آن برای تهیه رنگ های گلی و قرمز تیره استفاده می شود.این ماده رنگی گرانقیمت ولی کیفیت آن بالا می باشد و به رنگهایی که از قرمز دانه بدست می آید لاکی نیز گفته می شود.
_رنگ های فلزی : همان گونه که از نام این گروه مشخص است این رنگ ها از ترکیبات فلزی بدست می آیدو به صورت طبیعی یافت می شود.مثل اکسید آهن (اخرای زرد و سرخ)، اکسید زرد سرب (مرداب سنگ ، آبی لاجوردی و آبی پروس |
